«Οι σταρ του βωβού» του Μιχάλη Γρηγορίου

0

ΑΡΘΡΟ ΜΕ ΤΙΤΛΟ «ΟΙ ΣΤΑΡ ΤΟΥ ΒΩΒΟΥ» ΠΟΥ ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ
ΣΤΟ ΑΙΤΙΟΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ (Τεύχος Νο 2)

του Μιχάλη Γρηγορίου

(Μουσικός Συνθέτης – Διδάκτωρ Ιονίου Πανεπιστημίου στους τομείς της σύνθεσης και της μουσικολογίας) 

Σήμερα δεν κυκλοφορούν πια δίσκοι LP, κυκλοφορούν μόνο CD. Υπάρχουν φυσικά ακόμα αρκετοί άνθρωποι που διατηρούν την παλιά τους δισκοθήκη, ωστόσο οι δίσκοι LP αποτελούν πλέον συλλεκτικό είδος, σαν τους δίσκους γραμμοφώνου του Μεσοπολέμου. Οι δισκογραφικές εταιρείες βέβαια είχαν αρχίσει ήδη από χρόνια να μεταγράφουν τις παλιές τους εκτελέσεις σε CD, όχι όμως όλες, γιατί το κριτήριο που καθόριζε τι θα μεταγραφεί και τι όχι στο νέο μέσον ήταν και είναι αποκλειστικά εμπορικό. Έτσι υπάρχουν πλέον πολλοί παλιοί δίσκοι που δεν μεταγράφτηκαν σε CD, με αποτέλεσμα να έχει μετατραπεί και η μουσική που περιελάμβαναν σε μουσειακό είδος για συλλέκτες. Θα πει κανείς πως τούτο δεν έχει ίσως τόση σημασία, προκειμένου για μουσικά είδη που εξυπηρετούσαν μια εφήμερη διασκέδαση, όπως π.χ. τα τραγούδια της pop ή της rock που κατά καιρούς έγιναν μόδα. Τι γίνεται, όμως, όταν πρόκειται για μουσικά έργα ή και για ερμηνείες που διεκδικούσαν κάποτε μια περισσότερο διαχρονική σημασία και λειτουργία; (σκέφτομαι τώρα πρόχειρα τις ερμηνείες, π.χ., του Schoerchen ή του Schnabel).
Αυτή η αλλαγή του τρόπου καταγραφής της μουσικής -που συνεχίζεται αδιαλείπτως και που αναμένεται να συνεχιστεί τα επόμενα χρόνια με τη διάδοση κάποιου αλλού μέσου- θα έχει ως αποτέλεσμα να συσσωρεύονται στο μέλλον διαρκώς νέες απώλειες. Καθετί που δεν καταφέρνει να μεταγραφεί στο νέο μέσον θα εξαφανίζεται από το πολιτιστικό προσκήνιο ή, -στην καλύτερη περίπτωση, θα μετατρέπεται σε είδος συλλεκτικού ενδιαφέροντος. Ήδη το format του .mp3 τείνει σχεδόν να υποκαταστήσει το .wav στις σημερινές συσκευές αναπαραγωγής, όπως το iPod ή το iPad, ενώ η έννοια της δισκοθήκης -έστω από cds- τείνει να αντικατασταθεί από τα στικάκια flash memory. Στο προσεχές μέλλον μάλιστα ίσως υποκατασταθούν κι αυτοί οι τρόποι καταγραφής και αποθήκευσης από το Cloud, όπου τα μουσικά έργα θα υπάρχουν σε άυλη μορφή σε κάποιους κεντρικούς servers και θα κατεβάζονται απλώς από το Internet. Άσε πια τη διαρκώς επεκτεινόμενη μόδα της διάδοσης της μουσικής μέσω του YouTube, όπου η μουσική πρέπει να συνοδεύεται υποχρεωτικά και από κάποια οπτικοποίηση της!).
Βρισκόμαστε λοιπόν μπροστά σε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου η εξέλιξη της τεχνολογίας, εξυπηρετώντας τις ανάγκες ενός μαζικού πολιτισμού, συμβαδίζει με την εξάπλωση μιας μορφής πολιτιστικής αμνησίας. Ιστορικά έχει ξαναϋπάρξει ένα τέτοιο φαινόμενο, όχι μόνο στον χώρο της μουσικής, αλλά και του κινηματογράφου, όταν έγινε η μετάβαση από τις ταινίες του βωβού στις ταινίες του ομιλούντος. Διάφοροι σπουδαίοι σταρ του βωβού εξαφανίστηκαν τότε μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα.
Βέβαια, κανένας δεν μπορεί να σταματήσει την τεχνολογική εξέλιξη και ίσως δεν πρέπει να μας παραξενεύουν τέτοιες απώλειες. Όλα τα πράγματα που φτιάχνει ο άνθρωπος, υλικά ή διανοητικά, είναι καταδικασμένα να εξαφανιστούν κάποτε είτε λόγω φυσικής φθοράς είτε λόγω πολιτιστικής αμνησίας. Χιλιάδες αρχαίες τοιχογραφίες χάθηκαν επειδή τα χρώματα στην αρχή ξεθώριασαν και ύστερα μετατράπηκαν σε σκόνη. Ας θυμηθούμε π.χ. την καταπληκτική σκηνή από το Roma του Fellini, όταν μπαίνει ο μετροπόντικας σε κάποια αρχαία ρωμαϊκή έπαυλη και καθώς σπάει τον τοίχο και μπαίνει μέσα ο αέρας βλέπει κανείς τις τοιχογραφίες να αποχρωματίζονται και στη συνέχεια να εξαερώνονται! Χιλιάδες πάπυροι καταστράφηκαν και ολόκληρες πόλεις σβήστηκαν από τον χάρτη επειδή ήσαν φτιαγμένες από πλίνθους. Ορισμένες μάλιστα τις κατέστρεψαν πρόσφατα οι Αμερικανοί πεζοναύτες στο Ιράκ ή οι τζιχαντιστές. Αλλά μήπως και η αλλαγή της γλώσσας που μιλάμε και που γράφουμε δεν συνεπάγεται τέτοιες απώλειες; Γιατί και η γλώσσα είναι ένα μέσον καταγραφής που μεταβάλλεται και ξεπερνιέται. Τι συνέβη στο παρελθόν με τα έργα της λατινικής λογοτεχνίας; Τι συνέβη με τα έργα της αρχαίας ελληνικής; Τι συνέβη με τα κείμενα των βυζαντινών χρονικογράφων; Όλα αυτά τα έργα του γραπτού λόγου -με την εξαίρεση ελάχιστων έργων του αρχαίου δράματος και λίγων φιλοσοφικών πραγματειών- μετατράπηκαν λίγο-πολύ σε μουσειακά είδη που ενδιαφέρουν μόνο τους ειδικούς. Αλλά, για να μην πάμε τόσο μακριά, πόσα από τα αυριανά –ίσως και από τα σημερινά- παιδιά της Ελλάδας θα είναι σε θέση να καταλάβουν τον Παπαδιαμάντη στο πρωτότυπο; Άλλωστε ήδη τα έργα του έχουν αρχίσει να κυκλοφορούν και σε μεταφράσεις!
Ο πολιτισμός μεταβάλλεται και τα έργα του παρελθόντος μοιραία ξεχνιούνται για να δώσουν τη θέση τους σε καινούργια. Αυτό που διαφέρει είναι η χρονική κλίμακα για την οποία μιλάμε. Άλλα έργα ξεχνιούνται με πιο γρήγορους ρυθμούς και άλλα με πιο αργούς. Τα έργα των προγενέστερων περιόδων που πρόλαβαν να καταγραφούν στην ιστορική προθήκη ως κλασικά ακολουθούν συνήθως βραδύτερους ρυθμούς εξαφάνισης, ίσως γιατί έχουν περάσει κατά κάποιον τρόπο στη σφαίρα κάποιου συλλογικού πολιτιστικού ασυνειδήτου που τείνει ακόμα να τα διασώζει, αποδίδοντάς τους παναθρώπινες και διαχρονικές αξίες. Ωστόσο, η εντύπωση ότι τα κλασικά έργα του παρελθόντος είναι σχεδόν αιώνια δεν είναι και αυτή παρά μια ψευδαίσθηση, γιατί αν διευρύνουμε ακόμα περισσότερο τη χρονική μας κλίμακα, τότε -όπως έλεγε κάποτε ο Ντε Κίρικο- ίσως “ύστερα από δέκα χιλιάδες χρόνια δεν θα έχει μείνει τίποτα από τα έργα που σήμερα θεωρούμε σημαντικά”. Έτσι, μπορεί κάποια εποχή τα κλασικά μουσικά έργα του 18ου και του 19ου αιώνα να ξεχαστούν γιατί θα πάψουν να ακούγονται, μπορεί κάποτε να καταστραφούν όλα τα μεγάλα ζωγραφικά έργα, όπως καταστράφηκαν κάποτε οι πάπυροι της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας… Κι ακόμα, μπορεί κάποτε κι ο Παρθενώνας να γκρεμιστεί, μπορεί να ξεχαστούν και οι αρχαίες τραγωδίες και τα έργα του Σαίξπηρ. Ίσως περάσουν πάρα πολλά χρόνια μέχρι να συμβεί κάτι τέτοιο, μπορεί όμως κάποτε να συμβεί κι αυτό.
Όταν διευρύνουμε, όμως, τόσο πολύ τη χρονική μας κλίμακα χάνουμε την ικανότητα να κατανοήσουμε το παρόν μέσα στο όποιο ζούμε. Γεγονός είναι λοιπόν πως τα έργα που γεννήθηκαν την εποχή των media και που στήριξαν την εξάπλωσή τους σ’ αυτά είναι, κατά κανόνα, καταδικασμένα σε ταχύτατους ρυθμούς εξαφάνισης. Ο σύγχρονος μαζικός πολιτισμός ενθαρρύνει συστηματικά αυτή την πολιτιστική αμνησία γιατί αντιμετωπίζει τα έργα τέχνης ως εμπορικά προϊόντα που προορίζονται για κατανάλωση, που πρέπει δηλαδή να αποσύρονται σύντομα από την κυκλοφορία για να δώσουν τη θέση τους σε καινούργια. Δεν χρειάστηκε άλλωστε να υπάρξει η μετάβαση από τα LP στα CD για να γίνει αυτό φανερό. Επί χρόνια οι δισκογραφικές εταιρείες ακολουθούσαν αυτή την πολιτική της τεχνητής παλαίωσης, με την ταχύτατη απόσυρση των παλιών δίσκων από την κυκλοφορία για να δώσουν τη θέση τους σε καινούργιους. Έτσι διαμορφώθηκε σταδιακά μια ολόκληρη κουλτούρα που μετατρέπει συνολικά τη μουσική σε ένα είδος προς κατανάλωση, κάτι που καθορίζει και τις σημασίες που μπορεί να περιμένει κανείς απ’ αυτήν. Οι σημερινοί τρόποι παραγωγής και διάδοσης της μουσικής δεν ευνοούν την έννοια του μουσικού έργου που επιζητεί να μεταδώσει διαχρονικά νοήματα και αξίες, αντιθέτως επιβάλλουν την έννοια του εφήμερου αναλώσιμου προϊόντος και η διαφορά είναι καθοριστική για τις σημασίες που εμπεριέχονται αντίστοιχα. Το καλλιτεχνικό έργο διεκδικούσε μια θέση στο σταθερό σύστημα αξιών μιας κοινωνίας, το εμπορικό προϊόν διεκδικεί μια θέση στην εφήμερη αγορά και στη διαφήμιση. Όλος ο σύγχρονος μαζικός πολιτισμός ενθαρρύνει αυτή την αμνησία, μετατρέπει την ιστορία σε ένα απλό καθημερινό ρεπορτάζ.
Μέσα σε μια πραγματικότητα που καταναλώνει τα πάντα με την ίδια ευκολία έχει ανατραπεί η σημασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας όπως την ξέραμε επί χρόνια και μαζί της έχει ανατραπεί και η έννοια της διαχρονικότητας του έργου τέχνης και της δυνατότητάς του να λειτουργεί ως φορέας σημασιών και αξιών. Η τέχνη στις μέρες μας χάνει την ικανότητά της να λειτουργεί ως “διάμεσος για μια διαφορετική πραγματικότητα που βρίσκεται πέρα από το άγγιγμά μας”. Οι καλλιτέχνες που θα ήθελαν να μεταδώσουν με το έργο τους διαχρονικά νοήματα και σημασίες είναι καταδικασμένοι να μετατρέπονται διαρκώς σε σταρ του βωβού.

Share.

Comments are closed.