«Η δικτατορία της εικόνας» του Χρήστου Κοτσιρέα

0

ΑΡΘΡΟ ΜΕ ΤΙΤΛΟ «Η ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΑΣ» ΠΟΥ ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΟ ΑΙΤΙΟΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ (Τεύχος Νο 2)

Του Χρήστου Κοτσιρέα

 

Στα μέσα του 19ου αιώνα πραγματοποιούνται δύο εφευρέσεις που έμελλε να αλλάξουν ριζικά τον τρόπο επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων και σαν τσουνάμι να παρασύρουν την ανθρωπότητα στο μέλλον που χάραξαν με τη γοητεία τους.
Ο Samuel Morse, το 1837, παρουσιάζει στο Πανεπιστήμιο Νέας Υόρκης τον τηλέγραφο ενώ στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, δύο χρόνια αργότερα, το 1839, ο Louis Daguerre ανακοινώνει στην Ακαδημία Επιστημών και στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Γαλλίας την εφεύρεση της φωτογραφίας (δαγγεροτυπία).
Δεν θα ήταν υπερβολή αν υποστηρίζαμε ότι αυτές οι δύο επαναστατικές εφευρέσεις αποτέλεσαν τους γεννήτορες της σύγχρονης οπτικοακουστικής επικοινωνίας.
Γνήσια τέκνα τους θα πρέπει να λογίζονται ο κινηματογράφος, η τηλεόραση, το ραδιόφωνο, το διαδίκτυο, η διαφήμιση και όλα σχεδόν τα ΜΜΕ.
Παράλληλα, θα πρέπει να δεχτούμε ότι τηλέγραφος και φωτογραφία αμφότερα αποτέλεσαν το αμόνι πάνω στο οποίο σφυρηλατήθηκαν εργαλεία που χρησιμοποίησαν οι μάστορες της καλλιτεχνικής δημιουργίας τόσο κατά την εποχή της νεωτερικότητας όσο και στην παροντική εποχή της μετανεωτερικότητας, με διαφορετικούς, βέβαια, όρους ανάμεσα στις δύο αυτές εποχές.
Ενώ, λοιπόν, ο τηλέγραφος, μέσα από τα ηλεκτρικά σήματα, κατάφερε την ελαχιστοποίηση του χρόνου μετάδοσης της πληροφορίας δίνοντας αξία χρήματος στον χρόνο, η φωτογραφία δραματοποίησε την πληροφορία με τρόπο εκκωφαντικό, μεταφέροντας οπτικά αυτό που όσες αράδες και αν γράφαμε, δεν θα μπορούσαν να περιγράψουν.
Σε αυτό το άρθρο δεν θα μας απασχολήσει ο χρόνος μεταφοράς της πληροφορίας, αλλά ο χώρος μέσα στον οποίο μορφοποιείται, δηλαδή η εικόνα και ο τρόπος που αυτό επιτυγχάνεται.
Δεν πρέπει να μας διαφεύγει, όμως, το κοινωνικοπολιτικό και οικονομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα μελετήσουμε τη χρήση της εικόνας ως μέσου επικοινωνίας και τον τρόπο που αυτή αποτυπώνεται στην κουλτούρα που διαμορφώνει η κάθε κοινωνία μέσα από τις αξίες που υπηρετεί. Θα ασχοληθούμε, λοιπόν, με τη δυτική κοινωνία που, απ’ ό,τι φαίνεται από το περίφημο σκέφτομαι άρα υπάρχω του René Descartes, έχει περάσει στο καταναλώνω άρα υπάρχω του συγχρόνου ανώνυμου καταναλωτή.
Ας θέσουμε αρχικά ένα κρίσιμο ερώτημα: Ποιος είναι ο λόγος που έχει καταστήσει σήμερα την εικόνα να κατέχει ηγεμονική θέση στη ζωή μας και να αποτελεί το απόλυτα κυρίαρχο μέσο στην επικοινωνία μας;
Η απάντηση θα μπορούσε να είναι μονολεκτική και να κρύβεται μέσα στη λέξη αμεσότητα. Η αμεσότητα της εικόνας είναι αφοπλιστική και μέσω του αμφιβληστροειδή χιτώνα μεταφέρεται με ηλεκτρικά σήματα από το οπτικό νεύρο στο κέντρο του εγκεφάλου, ο οποίος με συμπαντικές ταχύτητες ανατρέχει στη βάση δεδομένων του για να ερμηνεύσει τις πληροφορίες της.
Η εικόνα, όμως, έχει και άλλη μια πραγματικά αξιοθαύμαστη ικανότητα, την κωδικοποίηση πολυεπίπεδων μηνυμάτων που έχουν πολλαπλούς στόχους.
Αυτές οι δύο ιδιότητες, αμεσότητα και κωδικοποίηση, είναι οι σύγχρονες νύμφες που καθιστούν την εικόνα ανυπέρβλητη στο να διεμβολίζει τόσο το συνειδητό όσο και το υποσυνείδητο της ανθρώπινης ύπαρξης. Γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι το τυχαίο και η επικοινωνία στις μέρες μας είναι έννοιες αντίθετες. Ως βασικό εργαλείο της σύγχρονης επικοινωνίας η εικόνα δομείται σπονδυλωτά μέσω συμβάσεων και κωδίκων χρησιμοποιώντας επιστημονικές μεθόδους.
Είναι χαρακτηριστικό ότι στο επίπεδο της καταδήλωσης, η εικόνα δεν είναι τίποτα περισσότερο από αυτό που πραγματικά είναι, δηλαδή αυτό που κυριολεκτικά περιγράφει. Εκεί, όμως, τελειώνει η αφέλεια και η αθωότητά της.
Ο άνθρωπος δεν είναι το ον που χαρακτηρίζεται από την ικανότητά του να περιγράφει αλλά από την ανάγκη του να ερμηνεύει αυτό που παρατηρεί.
Η ερμηνεία της εικόνας ξεκινάει τη στιγμή της συμπαραδήλωσης. Αυτά που περιγράφει δεν βρίσκονται τυχαία στο πλαίσιο που καθορίζει το κάδρο της ούτε είναι σε τυχαία διάταξη μέσα σε αυτό, αποτελούν ένα σύνταγμα (σημειολογικός όρος) που ο κάθε στρατιώτης και αξιωματικός του γνωρίζει τη θέση και τον ρόλο του με μαθηματική ακρίβεια.
Η αφήγηση της εικόνας, που αντλεί τη ρητορική της σχεδόν πάντα μέσα από ισχυρούς συμβολισμούς και αστικούς μύθους σαν αυτούς που περιγράφει ο φιλόσοφος και σημειωτιστής Roland Barthes στις Μυθολογίες του, την κάνει πανίσχυρη απέναντι σε κάθε αμφισβήτηση του μηνύματος που προωθεί.
Είναι, όμως, έτσι; Είναι το μήνυμα πραγματικά αδιαπραγμάτευτο; Ο φαινομενικά αξιωματικός του χαρακτήρας δεν χωράει καμία αμφισβήτηση;
Ας σκεφτούμε σε αυτό το σημείο κάποια δεδομένα, πρώτα από όλα τα σύμβολα χαρακτηρίζουν την εποχή τους όσο ισχυρά κι αν είναι, δεν μένουν ποτέ στάσιμα και δεν έχουν σχεδόν ποτέ μία και μοναδική σημασία, ενώ, παράλληλα, μέσα από τη δυναμική τους, μπορούν να αναπτύσσονται, να εξελίσσονται, να μετατοπίζονται, να μεταβάλλονται, ακόμα και να καταργούνται. Όσο για τους αστικούς μύθους όσο κι αν θέλουν να παρουσιάζονται ως φυσιολογική πραγματικότητα, δεν παύουν να είναι κατασκευασμένοι, άρα εν τέλει μία εικονική πραγματικότητα. Αποδομώντας την κυριαρχική ταυτότητα του μηνύματος είναι πιο εύκολο πια να συνδιαλαγούμε με την εικόνα μέσα από μια σχέση ισοτιμίας και όχι επιβολής.
Ζούμε σε μια περίοδο που χαρακτηρίζεται ως η εποχή της εικόνας και θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι η αλόγιστη χρήση της προκαλεί σύγχυση στον μέσο άνθρωπο μέσα από την υπερβολική πληροφόρηση, με αποτέλεσμα την αποδυνάμωση της συγκριτικής του σκέψης και την ενδυνάμωση της αυτοαναφορικής του διάθεσης. Σαν εγκλωβισμένος σε πίνακα του διάσημου Ολλανδού εικαστικού Maurits Escher καταλήγει να είναι ένας πραγματικά τραγικός άνθρωπος.
Χωρίς να έχω καμία διάθεση δαιμονοποίησης της εικόνας, καθότι η φωτογραφία, εκτός από το επάγγελμά μου, αποτελεί και αγαπημένο μέσο δημιουργικής έκφρασης, απλά ήθελα να καταθέσω την αγωνία μου που αφορά στη χρήση του μέτρου και την επιτακτική ανάγκη για την εκπαίδευση, κυρίως των νέων, που θα τους καταστήσουν αναγνώστες των οπτικών μηνυμάτων και όχι παθητικούς δέκτες τους. Η γνώση είναι ο μόνος τρόπος που θα διατηρήσει το έργο του Aldous Huxley Θαυμαστός καινούριος κόσμος μυθιστόρημα για πάντα και η εικόνα ποτέ δεν θα πάρει τα χαρακτηριστικά ενός δικτάτορα!

Share.

Comments are closed.